|
 |
Nire ikerlan plastikoa ikusikeran berehala ant zemoten
dan lehenengo banaketa konzeptuala da: batetik,
formala edo espresionista abstraktua eta/edo geometrikoa,
ia-ia lehen hogei urteetan egindakoa (1978-1995); eta, bestetik, Bigarren banaketa egiturazkoa da, eta aukeratutako metodoaren arabera garat zen da. Izan be, sei mult zotan banatuta dago: A, B, C, –formala – D, E, F –perzeptuala–. Hirugarren banaketa aztertu beharreko alderdi funzionalaren araberakoa da: emozionala, mentala eta espirituala. Laugarren banaketa ikerketaren osotasuna eratu eta banan-banako izenburua daukien 18 serieak dira. Bakot xaren lagina dago ikusgai erakusketan. Jarrerearen aukeraketa
Oso goiz, 1978aren inguruan, karrerako bigarren mailan, irudit zeko beharrezko teknikak eta metodoak ikasi ostean eta artearen premia, zent zuna eta helburua sakon aztertu baino lehen, artea ezagut zarako tresna moduan erabili gura nebala erabagi neban. Zeren ezagut za? Errealidadearena, erantzuten neutsan neure buruari. Egia esan, hasiera-hasieratik, naturaltasuna iruditukeran, ikusgai egozan gauzen perzepzinoa askoz zehat zagoa, errealagoa zan marrazkiaren, pinturearen eta eskulturearen bitartez. Begiei begiratzen irakatsi neutsen, eta, berehala, era zientifi koan erabilteko artean lekuratu nint zan. Pinturatik bertatik, Mondrian zan era konzeptualean nire asmo eta premietatik hurren egoana: “Adierazkortasunez ikustea ez da artera mugatzen: bizitzako adierazpen guztiak sakon-sakon aztert zen ditu: holan, bada, bizit zaren batasun orokorra egia bihurt zen da. Adierazkortasun hut sez ikusikeran, lehendik dagoanaren azpiko egiturea ulert zen da, benetako loturea ikusten da...¨ (1) Euskal artisten artean jagodan belaunaldian, zorte ona euki genduan hartu-emon zuzena euki gendualako Oteizagaz beragaz eta haren lanagaz. Nire lanari jagokonez, haren eragina oinarrizko beste zutabe bat izan zan identifi ketako orduan. Jorge Oteizak eskulturatik garatutako jarrereak jakin baekian artearen eta bizit zaren arteko loturea egoana. Metalengoaia dan artea, esaten eban berak, formea husteko teoria azalt zen ebanean: Oteizaren hut sunearen konzeptua. ““Holan, bada, artisteak gizakiei eta gizarteari begira premiazkoa dan zeregina bete behar dau (ez betiko): oraindino bere garai kulturalean fi nkatu ez dan gizonaren ikuspegi osotu bakoa, ikaratia eta zalant zat sua eraldat zea… (edo andrearena, esango neuke nik). Artea laborategia da, laborategiko estiloa, hau da, artistikoa, laborategian bertan amait zen da, eta, ostant zean, ez da bizitzara igaroten…” (2). Oso goiz, artearen funzionaltasunaren azterketa
teoriko sakona egin ostean, artearen garai historiko
bakot xaren azpian egoan jarrerea alderdi psikologikotik
eta sozialetik aztertu ostean eta naturaltasunaren irudikapena
marrazkiaren, pinturearen eta buztineko hiru dimensinoaren bidez menperatu ostean, artea era zientifi Jorge Oteizaren berbek nire hipotesiak babesten zituen:: Ikerketa oso interesgarria da, baina ikerketak gizonarenganazko emoit zak eskeini behar ditu. Gaur egun, artea ez dago museoetan. Artea gizonarengan egon behar da. Artea ez da museoetarako, gizonarent zat da, gizonaren barruan egon behar da. Gizona izakiaren art zaina da. Zer da artistea? Artistea izakiaren ehiztaria da. Zer da artea? Artea, euskaraz, tranpea da. Artistea tranpatia da: tranpak egiten ditu. Zertarako? Historiaurrean, sostengu fi sikorako animalia atrapetako, baina Jainkoa bera ehizat zeko edo babesak ehizat zeko, intuizinozko izakia atrapateko. (3) Artea ikert zen hasi nint zanean, natureak andrazko eta gizonezko egin behar izan zala ulert zen neban nik. Halanda be, espirituak, izakiak, osorik, bateratuta dagoala sentidu behar dau, eta bere premiak naturalak baino zabalagoak eta globalizat zaileagoak dira. Hain zuzen be, izakiaren zati bat baino ez dira.
Bestetik, niret zat harrotasun handia da andren belaunaldi honetakoa izatea, eta, hamarkada git xitan, geure andrazko nortasunaren konzeptua goitik behera aldatu behar eta gura izan dogunez, gure adimeneko etaburmuineko izurduren eta zokoen artean ostendutako eta alderant zikatutako nerbio-tarte bakot xean elektrifi kautako materia fi sikoko zelula bakot xean zigilatutako historia-geruza guztiak kendu behar izan doguz, luzaroan zapaldutako eta zigortutako ahalmenak garatu ahal izateko, geure buruari uko egin barik, hau da, andrak eta amak izaten jarraituta, holant xe aukeratu ezkero. Barruak eskat zen eustanez eta Oteizaren zein Mondrianen (batez be) lanak nire inspirazino-iturri zuzenak izan ziranez, gizartea aztert zen hasi nint zan, andrek bertan zergaitik eukien hain balio git xi, andren balioak zergaitik ez egozan ondo ikusita eta androk jasandako indarkeria fi sikoa eta morala, kaleko, beharreko eta et xeko abusu sexualak zergaitik justifi ketan ziran edo git xit zat eukiten ziran ulertu ahal izateko. Zer esan bereizkeria profesionalari buruz? Podere politikora helt zeko berezko asmoak, berbarako, edozein andraren adimena sunt situ ahal eban orain dala urte git xi. Gaur egun, ostera, persona askok, gizonek eta androk, desagerrarazo gura geunke gerren indarkeria estalt zeko erabilitako heroismoa. Mondrian: ¨Barrurant z, adierazkortasunez ikustea denporearen konzient zia barriaren edukia da, eta gero eta agirikoagoa izan behar da, gizakiaren konzient zia hazi egiten dalako eta, horren ondorioz, zuzenean kent zen ditualako oztopo guztiak; esate baterako, traizinoa…”. (4) Metodoaren aukeraketa:Aztert zeko erabili neban saiakunt zazko metodoa oinarrizko sei mult zotan egituratu zan, konzeptuak eta funzinoak landu nituan neurrian. Azkenean, holant xe egituratu neban: azterketa formal plastikorako: A, B, C ataletan; eta azterketa perzeptual organikorako: D, E, F ataletan. A) Irudi plastikoa osot zen daben osagai formal guztien azterketa. “El elemento femenino purifi cado sí que es ahora el elemento femenino interiorizado, pero sigue siendo femenino, es decir, nunca se convierte-con el tiempo-en el elemento masculino. Sólo se le han quitado lo más exterior, o, más bien, lo femenino mas exterior ha cristalizado en una feminidad más pura”(5) Jaio aurretik, ukoak, lehenengo, eta erasoak zein andren balio intelektual artistikoen inguruko errespetu sozialik ezak, ondoren, nire geneak zipriztindu zituen. Hori dala eta, andrea, ama eta artistea izatea nire nortasunean bertant xertatu ahal izateko, azterketa historiko zehat za egin behar izan neban, bai eta Freuden psikoanalisi personal are zehat zagoa eta mingarriagoa be (oso argigarria eta terapeutikoa). Biak, gainera, ikerlan artistiko praktikoagaz batera eta lotuta garatu nituan margotuz. Nire ezaugarri artistikoak kontuan hartuta, mereziduten ei nituan posizino profesional, artistiko eta sozialak beteteko eta izateko borrokearen ondorioz, errealidadea aztert zeko eta ezagut zeko tresna moduan erabili neban talentua. Errealidade hori ezagututakoan, hain zuzen be, trebezia handiagoaz eta sufrimentu t xikiagoaz menderatuko nebala uste neban. Oinarrizko kolore bakot xaren asetasun-konzeptuaren inguruko konzient zia eukita, ikerketa artistikoaren prozesuan laster ikasitako ikasgaia perspektiba garbiaren aukeraketa izan zan. Nor nint zan benetan jakin ahal izateko, berehala konturatu nint zan jasotako eduki kulturaletik aldendu behar nint zala, andra eta ama izateko balio bako konzeptutik baino ez eustalako begirat zen. Halanda ze, gizakiaren oinarrizko alderdi guztietatik eta guztietan aldendu behar nint zan. Horra hor alderdi emozionala, mentala eta espirituala. Konzient zia plastikoan ikertu behar izan neban lehenengo sorta handia formala izan zala esango neuke: asetasunaren, neurriaren, konposizinoaren, mugen azterketaren eta azalpenaren, hiru dimensinotasunaren eraketaren, dimensinotasun ugariaren… konzeptuak gurata menperatu nituan, harik eta puntuaren (positiboaren zein negatiboaren) konzepzinora irit si arte, irudi plastikoa erat zeko beharrezkoa zan osagai formal bakarra zalako. A) Prozesuko zati honetakoak diran serieak: Andren liberazino emozionalerako
B) Banaketa perpendikularrak (ebagi horizontalak eta ebagi bertikalak) plano artez bertikal hori, gorri eta urdinetan eta euren ikusizko lotura dinamiko mobikorra. PUNTUAREN banaezintasunaren ikuspegia.. New Yorkera joan nint zanean, honako proposamen hau eroan neban nigaz: aurreko lan guztiak egiteko erabilitako “planoak atomizetea”. Ezin neban burutik kendu Rekalde Aretoan zarratutako erakusketako katalogoko 8color.pcx irudian lortutako dimensinotasun ugaria. Brooklyneko estudioan fi nkatu nint zanean, serieak egiten hasi nint zan: Kidet za, Aldearen inguruko konzient zia eta Energia garbia. Izenburu horren barruan, honako hiru serie honeek dagoz: Baterakuntzaren araberako adierazpenak. Era berean, nik neuk neure eskuaz margotu gura nituan puntu hori, gorri eta urdin garbiak, zeozelako asmoa eukan erabateko abio-jarreratik sortutako irudiak sort zeko. Gogo-jarduna zabaldukeran egiten nituala esan eitekean. Batetik, Baterakunt zaren araberako adierazpenak aurrekoaren (Aren) jarraipena dirala esan leiteke, izan bada-eta. Halanda be, beste plano batetik eginda dago. Bertan, gainera, formala izan da, eta, bertatik, irudiak sortu behar ziran, honako konzeptu honeek menperatukeran berezko nortasun osoak adierazoteko:
Ikerketan honaino helduta, honako hauxe zan nire hipotesia: beharbada, sorkuntzaren egitura bera ezagutu, ulertu eitekean baterakuntzatik bertatik. Konzeptu hori giza planora eroankeran, persona bakot xak bere nortasuna eukiko leuke sorkuntzakoa edo errealidadekoa izango lit zateke eta berberatasun espiritualaren bidez egongo lit zateke gaituta giza plano fi sikoan adierazotako ekint zan. Hau da, lehenengo eta azken banaketak gaindituta egongo lit zatekez, eta plano espirituala zein giza planoa BATERATUKO LITZATEKEZ.
C) Puntu biren arteko mugen azterketa: topaketak bihot zagaz, adimenagaz eta burmuinagaz. Formeari begira, koloreko puntua argiaren proiekzinoa zala uste neban, bere nortasuna eukala eta errealidadearen dimensinotasun ugariaren edozein leku eta unadatan jazoten zala. Halanda ze, errealidadearen dimensino ugarian ausaz aukeratutako puntu biren arteko alkarreraginean zer gertat zen zan, zer egoan aztertu gura neban. 11. seriea luze-luzea izan zan, baina, azkenean, hiru emoit za lortu nituan eta hurrengo serieen izenburu moduan erabili nituan: Adimena, Bihot za eta Burmuina. C) Prozesuko zati honetakoak diran serieak: Andren liberazino mentalerako 11a- Puntu biren arteko mugak. 11b- Adimena, bihot za eta burmuina. D) Norberaren esperient ziaren barruko perzepzino-azterketarako metodo plastikoaren azterketan jadet sitako edukien erabilerea: horizontalaren edukia hustu ostean gizonen alde bakarreko podereak ikusmena-adimena horizontalean ezarritako eduki baliot suen deseraketa, nire begiradea eskuratu ahal izateko. Deskodeketa, gizonen begiradearen egiturearena. Luzaroan, Mondrianen ekarpenetatik oso hur sentidu nint zan artista moduan, eta, nire aldetik, oso zint zoa da hement xe bertan haren ekarpen artistiko eta intelektualei eskerrak emotea. Dana dala, kontraesana dirudien arren, bere lanek sort zen eusten miresmena nire ikerketa plastikoak garat zeko plataformea izan da, baina, aldi berean, nire belaunaldiagaz zint zoa eta zent zunduna izan gurean, hiru dimensinotasun garbia sortu behar izan dot artista moduan, mugen azterketaren eta neurriaren balioespenaren bidez. Horrezaz gainera, bereekarpen it zela deseratu behar izan dot: lotura ortogonal horizontal/bertikaletik, planoak atomizau ostean, puntuaren banaezintasunera heldu ahal izateko, mugako erreferent zia formala dalako. Horren ondorioz, azterketa perzeptualean sartu behar izan nint zan hiru puntu organikoen bitartez: adimena, bihot za eta burmuina. Esan daigun artean garatu dodan beharrean Mondrian baino urrat s bat zuk aurrerago joan gura izan dodala azterketa formal plastikoan (eta irudia erat zen dauen osagai bakarra dan puntura heldu nazala). Edozelan be, nire ekarpen artistikoan honako hauxe da baliot suena: osagai plastiko formalek mundu psikologikoagaz (emozionalagaz eta mentalagaz) eta giza dimensino espiritualagaz daukien lotura iraunkorra. Holan, bada, bilakaera artistiko formala oso barrit zailea izan arren, oso garrant zit sua da jakitea bilakaera hori era zientifi koan ezarten dodala giza saiakuntzan bertan. Formeari jagokonez, argi eta garbi neukan negatiboa eta positiboa dan puntua dala irudia erat zeko beharrezko osagai formal bakarra. Alderdi perzeptualari begira, ostera, banan-banako giza espirituala da bizit za eratzeko eta justifi ketako beharrezkoa dan funt sezko osagai organiko bakarra. Izakiaren nortasunari eta duintasunari buruz berba egiten nago. Nire beharraren metodo formala bertikal eta horizontal plastikoaren deseraketa eta banaketa izan da, eta irudi plastikoa erat zeko beharrezko osagai bakarra dan puntuagaz bat egitea euki dau helburu. Halanda be, banaketa plastikoaren konzeptuaren inguruko konzientzia hartzea, topatea, aurkitzea da giza emoit za, hau da, dualtasun plastikoa, nortasunak desagerrarazoteko eta erakarteko podere-egiturea da-eta. Era berean, puntuak lez, ezaugarri positiboa dauka: biziraupena; eta ezaugarri negatiboa: nortasunaren aldi baterako galerea. Nire adimena hut sik geratu zanean, bere edukiak margotutako irudietan it xi ebanean, nire izaerearen egitura osoak bere lekua eta andren nortasunaren araberako egitura zuzena aurkitu zituan, eta ezelako gatazka eta erru barik onartu zituan nire gaitasun intelektual artistikoak (espiritualak) eta naturatik jasotakoak eta harrotasunez onet si eta eskertutakoak: aukeratutako, ez inposatutako eta andren gainerako izaerearen ahuldurara ez baldintzatutako amatasuna. D) Prozesuko zati honetakoak diran serieak:
Andren liberazino mentalerako E) Andrazko begiradearen bitartez, dualtasun psikologikoko egiturak kendu ditut nerbio-sistema nagusitik edo bertikaletik. Garapenean, amanagusiaren arketipoagaz (jatorrizko banaketagaz), neskato jainkotiarraren edo andrazko jainkosaren arketipoagaz eta andra hilt zailearen arketipoagaz edo gabeziaren erakarpenagaz topo egin dot, izakia babestu gurean. Andratasuna defendiduten danean, barruko ukoak egin behar doguzala, galerak daukaguzala uste dogu, andrazkoak garenez ezin garalako gizonen indarraz eta podereaz lehiatu. Bere adierazpen negatiboan, gainera, podere horrek indarkeria sortu dau eta sort zen dau kasu eta et xe askotan. Nire eta andra askoren kasuan, bihot za hausita, neurosiak jota egon nint zan, nire adimena ez hondat zeko. Era berean, alderdi erasot zaileagaz bat egin neban, bere indarra lort zeko, oso poderet su izateko (ama nagusia) eta biktimearen oinaze zein erru guztia neureganat zeko. Horren ondorioz, andrazko giza erant zukizun soziala hartu neban, hau da, nire lan artistiko, fi losofi ko, zientifi ko eta politiko guztia gart su sustatu dauen erantzukizuna. Deskodetutako begiez alkarri begirat zeko gaitasunaz, androk unada beldurgarriak ant zemon daikeguz, alderdi erasot zaileagaz alkartu ezkero eta haren errua geureganatu ezkero, hau da, erasot zailea andratasunetik babestu ezkero, gizonezko jatorrizkoa izan arren andren zein gizonen bitartez azalt zen da-eta. Izan be, amen eta aiten bidez jasoten doguz gizarte-arketipoak, eta, ostean, era pasiboan edo aktiboan errepikat zen dioguz. Andratasunari eraso egiteko izurritea guztiok daukagu barruratuta geure izaki banatuan. E) Prozesuko zati honetakoak diran serieak:
Andren liberazino espiritualerako F) Metodoaren saiakunt zazko ikerketaren prozesuko azken emoit za: sistema organikoaren berreraketa–ardat z bertikal eta horizontalen lerrokadura eta uztarketa puntu bakar batean–. Berezko lotura zuzena, ezelako uko barik; bihot za, adimena, burmuina eta espiritua bateratuta. Mondrianen lotura perpendikularraren konzeptua gaindituta, puntuari buruz daukadan teoriaren bidez eta banaketa plastikoaren konzeptuari esker egin dodan ekarpenaren bidez, andratasunari bakarrik ez jagokon teoria plastikoa eransten dot, eta hut sunearen denporazkotasunetik harant zago doa, izakiaren baterakunt zan oso emoitza bateratzaileak lortzeko, banaketa plastikoari buruz daukadan teoria Oteizaren hut sunearen konzeptua baino oinarrizkoagoa edo funt sezkoagoa dalako. Izan be, ezagututakoan eta hustutakoan, inkonzientea berrezarten da, eta, horrezaz gainera, gizarte-arketipoak zehaztu eta onartu egiten dira (jarauntsitako talde-inkonzientea).Hori dala eta, mugatutako baldint zat zaile horreetatik askat zen gara, eta izakiaren baterakunt za sort zen da berehala, arraza, erlijio, kultura, genero… arloko banaketak gainditutakoan. Nire lanaren aurkezpenaren hasieran esan dodan lez, biak, Oteiza eta Mondrian, nire oinarrizko maisuak izan dira. Halanda be, nire lan artistikoa zientifi koa danez eta arlo sozialagaz konpromiso handia daukanez, gaur eguneko belaunaldira egokitutako bilakaera plastikoak be eskeini behar ditut. Era berean, nik neuk Oteizaren hut sunearen konzeptua ikertu behar izan dodanez eta, gizakien erdiei (andrazkoei) jagokenez, horren inguruko saiakerak egin behar izan ditudanez, begiradea deskodetu behar dogu, genero-banaketatik aldendu behar gara eta guztiz gizarteratutako eta barruratutako izakiak izan behar gara. Banakotasun eta taldetasun osoak eta integrauak eratu behar doguz. Banaketa plastikoaren teoriari esker (begiradea deskodetuta eta gizarte-arketipoak zehaztuta), geure jakituria, aginte eta erant zukizun guztia eskuratu eta berreskuratu egiten doguz danon bizilekua dan munduari buruzko erabagiak hart zeko orduan. Hemen, idat zi hau amait zeko, Krishnamurti aitatu gura neuke, azken hamarkadan sarritan irakurri dodalako eta asko-asko lagundu deustalako. Bateratutako izakiak ez dau “pent sau” behar, zer behar dauen jakiteko. Era berean, ez dau ezer “gura” izan behar, zer jatorkon ondo jakiteko. Bizi eta senari zein intuizinoari segidu besterik ez dauka, naturako gainerako indar bizi guztiakaz lotuta dagoalako. (1) Quousque Tandem. Jorge Oteiza. Colección Azkue |
Niret zat artista asko eta asko izan dira interesgarriak,
eta eurakaz lotura handia euki dot nire ikerketa
plastikoan zehar: Giotto, Velázquez, Cezanne, Van Gogh,
Matisse, Picasso, Rothko, Pollock, espresionismo abstraktu
guztia (amerikarra eta europarra), Malevitch, Mondrian,
Oteiza, Sol Lewit, Carl Andre, Yayoi Kusama, Baskiat eta
Lee Bontecou. Halanda be, Piet Mondrianegaz eta Jorge
Oteizagaz neukan lotura zuzenagoa eta bereziagoa,
artearen inguruan nire jarrerea zelakoa izango zan, bere
helburua zein izango zan erabagiteko orduan: errealidadearen
ezagutza.
Nire eret xiz, giza espeziearen iraupenari begira, gure espirituari (gure izaki orokor bateratuari) uko
egitera behartu ginduezan, espeziea jagoteko, amak,
erizainak, bizit zaren zaint zaileak izateko. Hori dala eta,
andratasunaren perzepzinoa ez zan behar dan modukoa
izan, amak izateagaz baino ez zalako lotu, hau da,
naturea izateagaz baino ez. Gure izakia guztiz ahulduta,
eginkizun bakar batera makurtuta geratu zan, eta eginkizun
hori oso-oso garrant zit sua zan espeziearen iraupenerako,
giza balio ikaragarria eukan, beste edozeinen
aldean garbia zan guztiz. Hori guztiori argi dago, baina
izakia ahult zeagaitiko prezioa hain handia izan zanez, ondorioak
lehent xeago edo geroxeago agertu behar ziran.